Tuần trước, nhân viết về h́nh ảnh bức tượng ông Saddam Hussein bị giật đổ ở Baghdad chiếu cho cả thế giới coi, kư giả viết mục này đă phỏng đoán người dân Việt Nam ở trong nước bây giờ chỉ cần ngước nh́n bức tượng Hồ Chí Minh chắc cũng bị công an theo dơi hỏi thăm rồi. Không ngờ bà con ở trong nước cũng liên tưởng giống như vậy. Một người bạn làm báo ở Âu châu cho biết anh đă nhận được một điện thư, email của độc giả từ trong nước gửi qua hỏi: Bức tượng Saddam Hussein cao lớn và kiên cố như vậy mà bị lật đổ c̣n những bức tượng Hồ ở đây nhỏ hơn nhiều sao chưa đổ?
Thực ra không cần so sánh Việt Nam với Iraq. Nên so sánh Việt Nam với các nước Đông Âu, Nga và Mông Cổ, thích hợp hơn. Ở các nước đó những pho tượng lănh tụ cộng sản đă bị kéo đổ từ hơn 20 năm nay rồi. Toàn là những pho tượng kiên cố và lâu đời hơn Hồ Chí Minh ở Việt Nam nữa. Vậy th́ tại sao các pho tượng Stalin, Ceaucescu, Kaar đều đă bị lật đổ mà pho tượng người “học tṛ nhỏ bé của đồng chí Stalin” (như Hồ Chí Minh đă tự nhận) vẫn chưa đổ?
Bây giờ chúng ta thắc mắc về câu hỏi đó, không khác ǵ gần một thế kỷ trước đây các cụ Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu cũng thắc mắc tại sao người Việt Nam cứ tiếp tục sống dưới ách cường quyền của người Pháp. Phan Tây Hồ nh́n thấy lớp sĩ phu mê muội trong ṿng khoa cử, không thấy đời sống người dân nô lệ trong một nước mất tự do: Vạn dân nô lệ cường quyền hạ; Bát cổ văn chương túy mộng trung! Ngày nay, thanh niên trí thức Việt Nam không c̣n giấc mê “văn chương bát cổ” như 30 năm trước, khi mọi người trong và ngoài đảng cộng sản phải học thuộc ḷng thứ “văn chương bát cổ mới” gọi là “Chủ nghĩa Mác Lê nin.” Nhưng thanh niên trí thức Việt Nam bây giờ cũng không mấy người lo nghĩ đến “vận nước, quyền dân” như cụ Phan Tây Hồ trông đợi. Họ đang mải mê học một nghề dễ t́m việc làm. Người không phải lo việc làm th́ lo làm giầu. Con nhà giầu sẵn th́ lo tiêu tiền, ăn chơi.
Nhưng chúng ta cũng phải thông cảm cho lớp thanh niên đó ở trong nước. Cả những người lo kiếm tiền lẫn lo ăn chơi đều ở trong những hoàn cảnh đáng tội nghiệp cả. Nhiều người chỉ nghĩ đến chuyện làm giầu v́ họ sợ hăi trước tương lai bất trắc. Kinh tế Việt Nam sẽ đi về đâu? Tất cả tùy thuộc chính sách một đảng độc tài bất lực, đă cai trị hơn nửa thế kỷ, ḥa b́nh gần 30 năm mà dân vẫn nghèo khổ. Cái chính sách đó lại hay thay đổi, đă bao lần sai lầm tác hại mà cái đảng cộng sản đó vẫn không chịu xin lỗi nhân dân để rút lui. Nếu mai mốt họ cứ tiếp tục sai lầm thêm nữa th́ người dân chỉ biết cúi đầu lănh đủ. Trước hoàn cảnh bất trắc đó, nhiều thanh niên phải nghĩ đến chuyện “mua bảo hiểm.” Nhiều người lo học tiếng Anh, học một nghề vững chắc, hoặc t́m mọi cách kiếm cho thật nhiều tiền để tránh các bất trắc sau này. Họ chấp nhận hợp tác, cúi đầu khuất phục chế độ cộng sản để lo cho tương lai riêng ḿnh. Không khác ǵ các học tṛ đầu thế kỷ 20 lo đi học để làm thầy thông, thầy kư.
C̣n những người chỉ lo ăn chơi? Họ cũng không có động cơ nào để muốn thay đổi xă hội. V́ thay đổi tức là chống lại chính cha mẹ, đàn anh của họ, những người biết theo thời thế hoặc lợi dụng chế độ độc tài tham nhũng để làm giầu! Nhiều bậc phụ huynh trong giai cấp phú hào mới đó cũng muốn con cháu ḿnh trong tương lai được sống tự do, dân chủ. Cho nên họ gửi con đi học ở nước ngoài để sau này có khả năng kiếm sống một cách lương thiện, không cần mánh mung hay tham nhũng cũng sống được. Nhưng họ không có động cơ nào để thay đổi xă hội chung quanh v́ quyền lợi của họ gắn liền với trật tự, cơ chế đó. Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu kêu gọi cả nước thay đổi từ đầu thế kỷ 20 nhưng măi đến giữa thế kỷ, phải nương vào biến chuyển chính trị thế giới thanh niên Việt Nam mới đứng lên thay đổi vận mệnh đất nước. Mất 30 năm, nước Việt Nam thoát khỏi chế độ thực dân lại rơi vào chế độ độc tài cộng sản. Bây giờ cần một cuộc đổi đời nữa, lại cần một lớp thanh niên thức tỉnh.
Muốn thay đổi đời sống xă hội Việt Nam, vào thế kỷ này cũng như thế kỷ trước, cần tác động một lớp thanh niên mới. Các bạn thanh niên có thể đọc lại những bài văn của Phan Bội Châu.
Gần một phần tư thế kỷ sau bài thơ của Phan Tây Hồ, Phan Bội Châu nói chuyện với học sinh Huế cũng gửi tới thanh niên những lời kích thích và tác động tương tự. Lúc đó cụ Phan Bội Châu đă hô hào người Việt Nam và người Pháp hợp tác tử tế với nhau, trước mối đe dọa xâm lăng của người Nhật. Nhưng cụ khuyên thanh niên nên phân biệt hợp tác với nô lệ. Trong buổi nói chuyện ngày 29 tháng Giêng năm 1926 tại trường Quốc học cụ Phan Bội Châu nói:
“Anh em phải biết cho rằng: Nô lệ với hợp tác ... khác xa nhau. Gọi rằng nô lệ là chỉ cúi đầu mà nghe cái quyền sai khiến của chính phủ mà thôi. Gọi rằng hợp tác là lấy năng lực của nhân dân để chia gánh một phần những lợi ích cho nước ta.”
Người Việt Nam b́nh thường ở trong nước bây giờ đương nhiên là phải “hợp tác” với chế độ cộng sản. Những người như Nguyễn Đan Quế, Lê Chí Quang, Phạm Hồng Sơn không muốn hợp tác đều bị đàn áp. Nhiều thanh niên bây giờ hợp tác trong các nghề kinh doanh, cho họ nên chịu cúi đầu đi đút lót, hối lộ. Nhiều người hợp tác trong nghề làm báo thuê cho đảng, v́ không ai được phép làm báo tư nhân. Có người hợp tác trong cả sinh hoạt tôn giáo, v́ không được phép sống tín ngưỡng của ḿnh trong một giáo hội độc lập. Nhưng chính những người “hợp tác” nên học lại lời khuyên của Phan Bội Châu, đừng chịu đem thân làm nô lệ. “Gọi rằng nô lệ là chỉ cúi đầu mà nghe cái quyền sai khiến của chính phủ mà thôi.” Lời nói đó bây giờ vẫn c̣n có giá trị thức tỉnh thanh niên.
Trong một bài nói chuyện khác, ngày 29 tháng Giêng năm 1927, đáp lời chúc thọ của các học sinh trường Quốc học và Nhà Ḍng ở Huế, Phan Bội Châu nhắn nhủ: “Ngày xưa mục đích cha mẹ cho con đi học và người đi học là tranh thủ trâu nọng lợn. Ngày nay th́ mục đích sâm banh, xe kéo, ăn cho sang, mặc cho sướng thế là măn nguyện.”
Phan Bội Châu nói thẳng đến mối nhục chung của thanh niên, và của dân tộc: ”... Người ta khinh dể ḿnh. Vậy v́ sao mà họ khinh? Có phải v́ ḿnh tự khinh ḿnh trước hay không? ... Ḿnh tập cho thân ḿnh quư, tức là họ trọng; nếu ḿnh để cho thân ḿnh hèn, tức là họ khinh; lẽ đời như thế anh em nên xét cho kỹ...”
Và nếu thanh niên trong nước bây giờ coi những vụ đàn áp các ông Nguyễn Thanh Giang, Nguyễn Đan Quế vân vân như không liên can ǵ đến ḿnh, cũng nên nghe lời Phan Bội Châu:”... Đánh đá đau ḷng gạch. ... bởi v́ nếu nay họ đập nát được đá th́ mai họ nể ǵ gạch! Vậy anh em nên lấy cái nhục của một người mà làm nhục chung ...”
Những lời tâm huyết của cụ Phan Bội Châu, ba phần tư thế kỷ qua bây giờ vẫn nên nhắc nhở cho thanh niên Việt Nam.